	Liga Ochrony Przyrody
	Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

ARCHIWUM

więcej

AKTUALNOŚCI

OGÓLNE ZAŁORZENIA OBSZARU FUNKCJONALNEGO

"ZIELONE KARPATY"

Karpaty to łańcuch górski o długości około 1300 km, wypiętrzony w alpejskiej fazie górotwórczej. Zaczyna się nad Dunajem pod Bratysławą przy ujściu Morawy i biegnie łukiem wygiętym ku północy i wschodowi, a kończy się także nad Dunajem w tzw. Żelaznej Bramie. Na zachodzie dzieli go od Sudetów Brama Morawska, na północy Karpaty graniczą z obszarem kotlin podkarpackich. Przełęcz Łupkowska dzieli łańcuch Karpat na Karpaty Zachodnie i Karpaty Wschodnie.

Do Polski należą tylko północne pasma Karpat Zachodnich i mały skrawek Wschodnich (Bieszczady). Zajmują one łącznie ponad 6% powierzchni kraju.

Polska część Karpat pod względem administracyjnym położona jest w obrębie 3 województw: podkarpackiego, małopolskiego i śląskiego. Przyjmując, że tereny górskie to obszary położone na wysokości ponad 350 m npm, dla celów planistycznych można założyć, że w obszar funkcjonalny „ZIELONE KARPATY" wchodzi 18 powiatów ziemskich i 4 powiaty grodzkie. Są to:

w woj. podkarpackim powiaty: przemyski, grodzki m. Przemyśl, brzozowski, strzyżowski, jasielski, krośnieński, grodzki m. Krosno, sanocki, bieszczadzki.
w woj. małopolskim powiaty: gorlicki, nowosądecki, grodzki m.Nowy Sącz, limanowski, myślenicki, wadowicki, nowotarski, tatrzański, suski.
w woj. śląskim powiaty: bielski, grodzki m. Bielsko Biała, żywiecki, cieszyński.

Tereny te charakteryzują się znacznym zalesieniem, słabym zaludnieniem, niedużą koncentracją przemysłu, niewielkim stopniem zurbanizowania, rozdrobnionym rolnictwem i niską jego dochodowością, dużym bezrobociem. Głównym źródłem utrzymania ludności jest tradycyjne rolnictwo. Jednocześnie są to obszary o wybitnych w skali kraju i Europy walorach przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych, posiadające jeden z najwyższych wskaźników różnorodności biologicznej.

Te wyjątkowe walory środowiska przyrodniczego zdecydowały
o utworzeniu w tym rejonie 6 parków narodowych, 12 parków krajobrazowych, 3 rezerwatów biosfery i ponad 120 rezerwatów przyrody.

Na podstawie projektu porozumienia sejmików samorządowych
i Wojewodów z byłych województw: bielskiego, nowosądeckiego, krośnieńskiego, tarnowskiego, rzeszowskiego i przemyskiego, obszary górskie w związku z bogactwem występujących tam zasobów biologicznych wyodrębnione zostały jako obszar funkcjonalny „ZIELONE KARPATY".

Zasadniczym celem programu „ZIELONE KARPATY" jest stworzenie możliwości do wszechstronnego i racjonalnego wykorzystania zasobów i walorów przyrodniczych jako szansy rozwojowej dla tych terenów.

Zakłada się, że działalność gospodarcza w obszarze funkcjonalnym „ZIELONE KARPATY" odbywać się będzie w sposób minimalizujący zagrożenia środowiska, przy równoczesnym zabezpieczeniu ochrony interesów miejscowej ludności.

Sektorami gospodarki, które mogą mieć istotne znaczenie dla ochrony dziedzictwa kulturowego i zapewnienia trwałego zrównoważonego rozwoju na tych obszarach będą rolnictwo i leśnictwo oraz zrównoważona turystyka, połączona
z wykorzystaniem lecznictwa uzdrowiskowego.

W związku z tym strategia rozwoju obszaru funkcjonalnego „ZIELONE KARPATY" winna uwzględniać w szczególności:

a) rozwój różnorodnych form turystyki letniej i zimowej, w tym agroturystyki
i ekoturystyki,
b) rozwój lecznictwa uzdrowiskowego,
c) zwiększanie świadomości ekologicznej społeczeństwa,
d) upowszechnianie i stosowanie zasad rolnictwa ekologicznego,
e) pełnienie funkcji ekologicznej na rzecz innych regionów kraju i Europy,
f) wdrażanie zasad ekorozwoju łącznie z restrukturyzacją gospodarki,
g) tworzenie małych i średnich przedsiębiorstw z zachowaniem zasad zrównoważonego rozwoju.

U podstaw tworzenia takiej strategii powinna przede wszystkim leżeć konieczność powiązania celów ekonomicznych, ekologicznych i interesów lokalnych. Wszystko to stworzy potrzebę opracowania i promowania wielu regionalnych projektów i programów w zakresie ochrony przyrody, turystyki i rekreacji, rolnictwa, edukacji i kultury a także wspierania współpracy transgranicznej.

Dla obszaru funkcjonalnego „ZIELONE KARPATY" powinna zostać opracowana odrębna strategia rozwoju, uwzględniająca lokalne uwarunkowania.
W wypracowaniu takiej strategii powinny uczestniczyć jednostki samorządowe, przedstawiciele rządu i instytucji pozarządowych, zaś jej realizacja winna w efekcie doprowadzić do polepszenia warunków życia ludności przy zachowaniu walorów przyrodniczych tego obszaru.

Punktem wyjścia do prac nad strategią może stać się między innymi zakończona już przez Inspekcję Ochrony Środowiska inwentaryzacja stanu obciążenia środowiska na terenie 18 powiatów ziemskich i 4 powiatów grodzkich w zakresie:

oceny jakości rzek,
oceny jakości wód podziemnych,
lokalizacji oczyszczalni ścieków,
lokalizacji składowisk odpadów,
lokalizacji głównych źródeł emisji do powietrza.

2.1. Wybrane dane statystyczne

Projekt obszaru funkcjonalnego „ZIELONE KARPATY" obejmuje wstępnie tereny 9 powiatów województwa podkarpackiego, 9 powiatów z województwa małopolskiego i 4 śląskiego. Teren ten posiada łączną powierzchnię ok. 17 221 km², co stanowi niespełna 5,5% ogólnej powierzchni Polski i skupia 2,4 mln ludności tj 6,3% ogółu ludności (dane GUS za 1998 rok). Największą powierzchnię w tym obszarze tworzy teren województwa małopolskiego - 7 490 km² i podkarpackiego - 7 390 km², z województwa śląskiego włączone zostało jedynie 2 352 km². Obszar funkcjonalny „ZIELONE KARPATY" charakteryzuje się dużą powierzchnią terenów prawnie chronionych. Z łącznej powierzchni 719 994,9 ha w/w terenów na poszczególne województwa przypada:

523 225,8 ha na woj. podkarpackie (72,7 %),
102 964,4 ha na woj. małopolskie (14,3%),
93 804,4 ha na woj. śląskie (13 %).

Nakłady inwestycyjne na ochronę środowiska w obszarze „ZIELONYCH KARPAT" były w 1998 roku bardzo zróżnicowane, a łączna ich kwota wynosiła 318,3 mln zł, w tym:

139,9 mln zł w województwie małopolskim,
105,5 mln zł w województwie śląskim,
72,9 mln zł w województwie podkarpackim.

Największe nakłady na ochronę środowiska i na gospodarkę wodną miały miejsce w województwie małopolskim, tylko nieco mniej w śląskim, a najniższe
w podkarpackim. Były one najwyższe w powiatach:

nowotarski - 46,3 mln zł,
grodzki m. Bielsko-Biała - 35,6 mln zł,
żywiecki - 35,0 mln zł,
cieszyński - 26,9 mln zł,
tatrzański - 26,3 mln zł,
grodzki m. Krosno - 20,9 mln zł.

W pozostałych powiatach nakłady te były znacznie niższe. Nakłady inwestycyjne na ochronę środowiska tylko w powiatach nowotarskim i tatrzańskim w 1998 roku wynosiły razem tyle, co łączne nakłady w 9 powiatach województwa podkarpackiego, objętych obszarem „ZIELONE KARPATY". Nakłady inwestycyjne na gospodarkę wodną w 1998 roku łącznie w obszarze „ZIELONYCH KARPAT" wynosiły 193,3 mln zł, w tym:

100,7 mln zł w województwie małopolskim,
61,4 mln zł w województwie śląskim,
31,1 mln zł w województwie podkarpackim.

Najwięcej środków pieniężnych na gospodarkę wodną wydano w powiatach:

wadowicki - 41,5 mln zł,
cieszyński - 27,7 mln zł,
nowotarski - 19,0 mln zł,
bielski - 16,8 mln zł,
limanowski - 11,8 mln zł,
grodzki m. Przemyśl - 11,6 mln zł.

Należy zaznaczyć, że w skali województwa nakłady całkowite na gospodarkę wodną wynosiły:

241,7 mln zł w województwie śląskim,
222,6 mln zł w województwie małopolskim,
89,7 mln zł w województwie podkarpackim.

W obszarach województw włączonych do „ZIELONYCH KARPAT" kwota ta wynosiła odpowiednio:

25,4 % w woj. śląskim,
45,2 % w woj. małopolskim,
34,7 % w woj. podkarpackim.

2.2. Ocena jakości rzek i zbiorników zaporowych

Wody powierzchniowe są ważnym elementem różnorodności krajobrazowej, decydują o funkcjonowaniu i bogactwie ekosystemów. Mają duże znaczenie społeczne, ekonomiczne i ekologiczne. Stanowią ponadto źródło wody pitnej i do celów gospodarczych dla wielu miast. Monitoring wód w rzekach znajdujących się
w granicach obszaru funkcjonalnego „ZIELONE KARPATY" prowadzony jest przez Inspekcję Ochrony Środowiska w ramach sieci podstawowej (krajowej), w tym granicznej oraz regionalnej. Celem monitoringu jest wspomaganie procesów zarządzania gospodarką zasobami wodnymi, jak również ich ochrona. W 1998 roku badania wód powierzchniowych płynących na omawianym obszarze prowadzone były w sieci, która obejmowała łącznie 184 przekroje pomiarowo kontrolne (ppk) monitoringu podstawowego i regionalnego, w tym:

50 ppk w województwie podkarpackim,
57 ppk w województwie małopolskim,
77 ppk w województwie śląskim.

Badania monitoringowe rzek obejmowały w województwie podkarpackim zlewnie rzek: Wisłok, San i Wisłoka oraz rzekę Strwiąż. W województwie małopolskim zlewnie rzek: Dunajec, Skawa, Raba, Wisłoka, oraz rzeki: Harbutówka i Czarna Orawa. W województwie śląskim zlewnię rzek: Mała Wisła, Soła, Iłownica
z Wapienicą, Biała i Olza. Na rzekach tych były prowadzone badania monitoringowe
w 5 granicznych przekrojach pomiarowo kontrolnych. Podstawę opracowania oceny stanu zanieczyszczenia rzek stanowiły wyniki badań jakości wód przeprowadzone zgodnie z Polskimi Normami oraz według zalecanych metod badawczych. Z uwagi na ograniczony zakres badań wód w województwie śląskim w zakresie hydrobiologii i bakteriologii, w niniejszym opracowaniu dokonano oceny jakości wód powierzchniowych głównie w oparciu o fizykochemiczne wskaźniki zanieczyszczenia.

W ocenie fizykochemicznej rzeki województwa podkarpackiego w 14 ppk nie odpowiadały normom, w 20 ppk odpowiadały III klasie czystości, w 6 ppk II klasie czystości a w pozostałych 10 ppk I klasie czystości. Pierwszej klasie czystości odpowiadały górne odcinki głównych rzek (San, Wisłok, Jasiołka, Wisłoka), których zlewnie stanowią przeważnie tereny leśne, położone z dala od zabudowy i osiedli mieszkaniowych. Jakość wód pogarsza się, gdy do wód wprowadzane zostają ścieki bytowo-gospodarcze z miejscowości położonych wzdłuż biegu rzeki. Ścieki te są
w mniejszym lub większym stopniu oczyszczone, zależnie od możliwości oczyszczalni. Decydujące znaczenie w zakwalifikowaniu rzeki do klasy mają związki biogenne, przeważnie azot azotynowy.

W 1998 roku w ramach regionalnego monitoringu środowiska województwa podkarpackiego wykonano badania jakości dwóch zbiorników zaporowych:

Solina na Sanie,
Besko w Sieniawie na Wisłoku.

Badano także ujściowe odcinki cieków zasilających te zbiorniki.

Korzystne parametry morfometryczne i duża powierzchnia zlewni całkowitej powodują, że zbiornik w Solinie jest stosunkowo odporny na degradację, ale położone na jego obrzeżach ośrodki wypoczynkowe, miejsca „dzikiego" biwakowania oraz obiekty usługowe wpływają niekorzystnie na jakość wód zbiornika, szczególnie
w sezonie letnim. Bezpośrednio do zbiornika odprowadzane są ścieki z pięciu oczyszczalni mechaniczno-biologicznych, które nie zapewniają w dostatecznym stopniu usunięcia związków biogennych. Dodatkowe zanieczyszczenia do zbiornika wprowadzają cieki zasilające go w wodę, płynące przez nie skanalizowane zabudowane obszary wiejskie. W okresie letnim jakość wód zbiornika ulega pogorszeniu, wzrasta poziom stężenia biogenów, głównie azotu azotynowego. Powoduje to wzrost żyzności zbiornika, a wynikiem zachodzących procesów eutrofizacji są tzw. „zakwity wody", pojawiające się zwykle pod koniec lata.

Zbiornik Besko położony jest w zlewni rzeki Wisłok na terenach należących do Obszaru Chronionego Krajobrazu Beskidu Niskiego. Do głównych zadań zbiornika należy magazynowanie wody do celów pitnych, wyrównywanie przepływów w rzece Wisłok oraz redukcja kulminacji fal powodziowych. Zlewnia zasilająca zbiornik Besko ma charakter rolniczy i silnie rozwiniętą gospodarkę leśną. Brak jest tutaj przemysłu, funkcjonują natomiast zakłady gospodarki rolnej (hodowla bydła, uprawa zbóż). Większość wsi położonych w obrębie zlewni zasilających zbiornik nie jest skanalizowana, w związku z czym potoki są często odbiornikami wszelkich nieczystości z terenów wiejskich. Powoduje to wprowadzenie do zbiornika wód zanieczyszczonych głównie biogenami. Szczególnie latem decydują one o jakości wód zbiornika, gdyż przekraczają warunki III klasy czystości z uwagi na poziom stężenia azotu azotynowego. Jakość wód zbiornika uległa pogorszeniu w porównaniu do roku poprzedniego.

2.2.2. Wody powierzchniowe województwa małopolskiego

W ocenie fizykochemicznej rzeki województwa małopolskiego w 14 ppk prowadziły wody nie odpowiadające normom, w 11 ppk dopowiadały III klasie czystości, w 25 ppk była to II klasa czystości, a tylko w 7 ppk stwierdzono wody odpowiadające I klasie czystości. O klasyfikacji wód głównych rzek województwa ( Dunajca, Raby, Popradu, Kamienicy Nawojowskiej, Łososiny) w ocenie fizykochemicznej decydował zwykle poziom biogenów lub związków organicznych, a w kilku przypadkach zawartość substancji specyficznych. Źródłowy odcinek Białego Dunajca już od ppk
w miejscowości Szaflary prowadził wody odpowiadające III klasie czystości. Jedynie w ppk poniżej zbiornika Sromowce Wyżne rzeka Dunajec prowadziła wody odpowiadające w ocenie fizykochemicznej I klasie czystości. Rzeka Skawa, jeden
z większych prawobrzeżnych dopływów Wisły zanieczyszczona była również biogenami, o czym w górnym biegu, podobnie jak w przypadku większości rzek, decydowały zanieczyszczenia obszarowe oraz socjalno-bytowe, odprowadzane z położonych wzdłuż biegu rzeki miejscowości, które nie posiadają kanalizacji. Zasadniczy wpływ na stan czystości rzeki Raby mają ścieki komunalne z miast: Rabka, Myślenice i Dobczyce.

W obszarze funkcjonalnym „ZIELONE KARPATY" na terenie województwa małopolskiego występuje 6 zbiorników zaporowych:

Dobczycki na Rabie,
Czorsztyn-Niedzica na Dunajcu i wyrównawczy dla tego zbiornika Sromowce-Wyżne,
Rożnowski na Dunajcu i wyrównawczy dla niego zbiornik Czchowski,
Klimkówka na Ropie.

Zbiornik Dobczycki zapewnia pobór wody dla potrzeb wodociągu krakowskiego, pozostałe zbiorniki w głównej mierze wyrównują przepływy wód, służą do produkcji energii elektrycznej oraz rekreacji i wypoczynku dla ludności. W 1998 roku wykonywane były badania zbiornika Dobczyckiego, które wykazały, że jego wody odpowiadały II klasie czystości z uwagi na podwyższony poziom biogenów, wprowadzanych do zbiornika przez nadmiernie zanieczyszczoną rzekę Raba (III klasa w ppk przed wlotem do zbiornika) oraz potoki zasilające zbiornik w wodę. Badania kontrolne czystości wód pozostałych zbiorników wykonane były w 1999 roku i nie zostały jeszcze opublikowane.

2.2.3. Wody powierzchniowe województwa śląskiego

Badane rzeki w 29 ppk prowadziły wody nie odpowiadające normom, w 22 ppk odpowiadające III klasie czystości, pozostałe 25 ppk odpowiadało II klasie czystości, zaś jeden ppk I klasie czystości. Wyniki badań są zróżnicowane w poszczególnych zlewniach, co jest zależne od źródeł zanieczyszczeń wprowadzanych do rzek, a także wynika ze specyfiki jakości wód w niewielkich ciekach wodnych. O klasyfikacji rzek zlewni Małej Wisły decydują biogeny i przeważnie poziom tych substancji odpowiadał II (dopływy) lub III klasie czystości, co wynika z lokalizacji w zlewni tej rzeki 6 oczyszczalni ścieków komunalnych i kilku zakładów przemysłowych. Wody zlewni Iłownicy z Wapienicą zanieczyszczane są przez biogeny, o czym w przypadku Wapienicy decydują niedostatecznie oczyszczone ścieki z oczyszczalni „Beskidiana". Jedynie jakość rzeki Wapienicy w ppk poniżej zbiornika w Wapienicy odpowiadała II klasie, a w ppk powyżej osiedla w Wapienicy III klasie czystości. Od ppk poniżej oczyszczalni w Wapienicy aż do ujścia do Iłownicy rzeka nie odpowiadała normom (non). Rzeka Iłownica na całym badanym odcinku do ujścia do Wisły nie odpowiadała normom (non). Podobnie wody rzeki Olzy nie odpowiadały we wszystkich ppk normom, o czym również decydował poziom biogenów w wodzie. Rzeka Biała przepływa przez najbardziej uprzemysłowioną w rejonie południowym część województwa śląskiego, w związku z tym jest odbiornikiem znacznej ilości ścieków, nie zawsze dostatecznie oczyszczonych. Przyjęcie przez rzekę znacznych ładunków zanieczyszczeń na krótkim odcinku wpływa hamująco na przebieg procesu samooczyszczenia, co powoduje, że rzeka ta prowadzi wody silnie zanieczyszczone.

W omawianym obszarze na terenie województwa śląskiego znajdują się dwa zbiorniki zaporowe, położone w kaskadzie rzeki Soły:

Tresna, zwany też Jeziorem Żywieckim,
Międzybrodzie.

Ponadto, w górnym biegu rzeki Wisły znajdują się dwa zbiorniki wody pitnej, w Czańcu i Wapienicy. Prowadzone badania wód zbiornika Tresna (1995-1996) wykazały przede wszystkim nadmierne zanieczyszczenie biogenami, co dyskwalifikowało ich jakość (non). Dwa główne dopływy zbiornika - rzeki Soła
i Żylica wprowadzały wody nadmiernie zanieczyszczone fizykochemicznie (III klasa),
a ponadto do zbiornika wprowadzane były niedostatecznie oczyszczone ścieki
z oczyszczalni w Żywcu.

Wykonane w tym samym okresie badania zbiornika Międzybrodzie kwalifikowały jego wody w poszczególnych przekrojach badawczych do I lub II klasy czystości. Tak jak w całej Polsce, również na omawianym obszarze o jakości wód decydują przede wszystkim związki biogenne (azot, fosfor), których głównym źródłem są ścieki komunalne oraz spływy powierzchniowe.

Wody podziemne słodkie znajdują się w górnej strefie hydrochemicznej i nazywa się je zwykłymi. Wykorzystywane są one do celów pitnych i gospodarczych. Z powodu ich gospodarczego znaczenia i powszechnego zagrożenia jakości, objęte zostały programem państwowego monitoringu środowiska, a badania tych wód wykonuje Państwowy Instytut Geologiczny w Warszawie. Na terenie obejmującym omawiany obszar znajduje się 38 punktów pomiarowych sieci krajowego monitoringu wód podziemnych, z których:

12 zlokalizowano w województwie podkarpackim,
19 zlokalizowano w województwie małopolskim,
7 zlokalizowano w województwie śląskim.

Z przeprowadzonej oceny jakości wód podziemnych (1998) wynika, że większość wód na badanym obszarze odpowiada, w przyjętej dla potrzeb monitoringu klasyfikacji jakości zwykłych wód podziemnych, wodom wysokiej jakości (klasa Ib), brak było wód o najwyższej jakości (klasa Ia). Wody średniej jakości występowały
w jednym punkcie (powiat cieszyński). Wody niskiej jakości występowały w 5 punktach pomiarowych: 2 w woj. śląskim i 3 w woj. małopolskim, a o klasie jakości przeważnie decydowała wysoka zawartość związków azotu w wodzie. Wody niskiej jakości występowały głównie na terenach oddziaływania większych ośrodków miejsko-przemysłowych o nieuporządkowanej gospodarce wodno-ściekowej. Na omawianym terenie nie stwierdza się istotnych przeobrażeń wód podziemnych pod wpływem intensywnej eksploatacji i zanieczyszczeń antropogenicznych.

2.4. Oczyszczalnie ścieków

Według danych Inspekcji Ochrony Środowiska, na terenie włączonym do obszaru funkcjonalnego „ZIELONE KARPATY" znajdują się 82 oczyszczalnie ścieków komunalnych i przemysłowych, o przepustowości ponad 100 tys.m³/rok ścieków, w tym:

24 oczyszczalnie na terenie województwa podkarpackiego,
33 oczyszczalnie na terenie województwa małopolskiego,
25 oczyszczalni na terenie województwa śląskiego.

O przestrzennym rozkładzie emisji ścieków do wód powierzchniowych decydują przede wszystkim duże ośrodki miejsko-przemysłowe. Szereg z nich posiada oczyszczalnie z podwyższonym usuwaniem biogenów w ściekach, ale niektóre oczyszczalnie nie uzyskują odpowiedniego poziomu oczyszczenia ścieków i konieczna jest ich modernizacja. Spośród istniejących oczyszczalni gminnych wiele nie jest
w pełni wykorzystanych z powodu braku infrastruktury technicznej, umożliwiającej doprowadzenie ścieków na oczyszczalnie. Od lat sieć wodociągowa rozwija się
w znacznie szybszym tempie niż kanalizacyjna. Najwięcej ścieków wymagających oczyszczenia w 1998 roku w omawianym obszarze powstało w województwie śląskim - 33,6 hm³. Jakkolwiek powstają nowe oczyszczalnie ścieków, jednak potrzeby
w zakresie oczyszczenia ścieków są jeszcze duże. Nie oczyszczają swych ścieków miasta Lesko i Narol (woj. podkarpackie), ścieki komunalne, oczyszczone tylko mechanicznie odprowadzane są z takich miast jak Rabka, Biecz, Grybów i Maków Podhalański (woj. małopolskie).

W województwie śląskim w obszarze funkcjonalnym znajduje się 8 oczyszczalni ścieków przemysłowych, z których największa zlokalizowana jest w Żywcu.

2.5. Składowiska odpadów i gospodarka odpadami

Odpady komunalne to stałe i ciekłe odpady powstające w gospodarstwach domowych, w obiektach użyteczności publicznej

i obsługi ludności, oraz w pomieszczeniach użytkowanych na cele biurowe lub socjalne, w tym nieczystości gromadzone w zbiornikach bezodpływowych, porzucone wraki pojazdów mechanicznych i odpady uliczne z wyjątkiem odpadów niebezpiecznych. W obszarze „ZIELONYCH KARPAT" znajduje się łącznie 55 składowisk odpadów komunalnych, w tym 21 na terenie woj. podkarpackiego, 27 na terenie woj. Małopolskiego i 7 na terenie woj. śląskiego. Podstawową metodą postępowania z odpadami jest ich dogruntowe składowanie na składowiskach. Większość składowisk, szczególnie tych starszych, nie posiada zabezpieczeń przed przenikaniem odcieków wysypiskowych do warstw wodonośnych. Segregacja i gromadzenie selektywne odpadów na analizowanym terenie prowadzone są przez niewielką ilość gmin i w bardzo ograniczonym zakresie.

2.5.2. Odpady przemysłowe

Odpady przemysłowe to wszystkie przedmioty oraz substancje stałe, a także nie będące ściekami substancje ciekłe powstałe w wyniku prowadzonej działalności lub bytowania człowieka i nieprzydatne w miejscu lub czasie, w którym powstały. Polska należy do krajów o największej w Europie ilości wytwarzanych odpadów przemysłowych, których wykorzystanie gospodarcze utrzymuje się na niskim poziomie (69%). Na terenie „ZIELONYCH KARPAT" znajduje się 12 składowisk odpadów przemysłowych, z których 5 jest na terenie woj. podkarpackiego, 3 na terenie woj. małopolskiego i 4 na terenie woj. śląskiego. Najwięcej wytwarzanych odpadów
w skali roku powstaje w powiatach woj. śląskiego. W woj. małopolskim najwięcej odpadów wytwarzanych jest w powiecie nowosądeckim a w woj. podkarpackim w mieście Przemyśl. Największa ilość nagromadzonych odpadów występuje w powiecie nowosądeckim i wszystkich powiatach woj. śląskiego, włączonych do obszaru funkcjonalnego „ZIELONE KARPATY". Unieszkodliwianie odpadów poprzez złożenie ich na składowisku dotyczy największej ilości odpadów przemysłowych wytwarzanych w powiatach woj. śląskiego i w mieście Przemyślu. Część odpadów przemysłowych unieszkodliwiana jest w specjalnych instalacjach do unieszkodliwiania odpadów w procesach spalania. Dotyczy to głównie odpadów
z terenu woj. śląskiego i dwu powiatów woj. podkarpackiego

Stopień zanieczyszczenia powietrza związany jest z wielkością wprowadzanych do atmosfery strumieni zanieczyszczeń. W bilansie emisji do atmosfery decydujące znaczenie mają źródła antropogenne, związane z działalnością człowieka. Należą do nich: energetyczne spalanie paliw, produkcja wyrobów przemysłowych, transport. Co prawda w Polsce utrzymuje się tendencja zmniejszenia emisji zanieczyszczeń powietrza, ale nadal zajmujemy jedno z czołowych miejsc w Europie pod względem całkowitej emisji głównych zanieczyszczeń do powietrza. Podstawową przyczyną tak wysokiej emisji jest niekorzystna dla ochrony atmosfery struktura wytwarzania energii na bazie węgla kamiennego i brunatnego, bowiem procesy spalania paliw są decydującym źródłem zanieczyszczenia powietrza w naszym kraju. Na uwagę zasługuje również emisja niska zanieczyszczeń powietrza, która pochodzi z lokalnych kotłowni węglowych i indywidualnych palenisk domowych opalanych najczęściej węglem tanim, a więc o gorszym składzie i parametrach grzewczych. Emisja zanieczyszczeń pyłowych do powietrza z zakładów szczególnie uciążliwych (wg danych GUS) w 1998 roku wynosiła w obszarze „ZIELONYCH KARPAT" łącznie 8,0 tys. ton, w tym:

3,8 tys. ton w woj. śląskim,
2,3 tys. ton w woj. podkarpackim,
1,9 tys. ton w woj. małopolskim.

Emisja zanieczyszczeń gazowych (bez CO₂) ogółem z w/w zakładów wynosiła
w analogicznym okresie 31,1 tys. ton, w tym:

14,2 tys. ton w woj. śląskim,
8,9 tys. ton w woj. małopolskim,
8,0 tys. ton w woj. podkarpackim.

Według danych Inspekcji Ochrony Środowiska za 1998 rok, największa emisja zanieczyszczeń gazowych (bez CO₂) i pyłowych w obszarze funkcjonalnym „ZIELONE KARPATY" dotyczyła 22 zakładów zlokalizowanych w województwie śląskim. Na terenie w/w obszaru zlokalizowanych jest 35 jednostek organizacyjnych woj. małopolskiego i 20 jednostek organizacyjnych woj. Podkarpackiego. Statystyką GUS w 1998 roku objęto te zakłady, które wyemitowały w ciągu roku ponad 50 ton zanieczyszczeń gazowych i pyłowych. O ile zanieczyszczenia pyłowe w większości emitorów zostały zatrzymane na odpowiednich urządzeniach do redukcji zanieczyszczeń tego rodzaju, redukcja zanieczyszczeń gazowych była niewystarczająca.

2.7. Zagrożenie i ochrona środowiska w uzdrowiskach i miejscowościach potencjalnie uzdrowiskowych

Tereny uzdrowisk oraz otaczające je strefy ochronne należą do kategorii obszarów objętych szczególną ochroną prawną. Ma ona na celu zabezpieczenie odpowiednich warunków naturalnych, niezbędnych do prowadzenia działalności uzdrowiskowej określonych w ustawie z dnia 17.06.1966 roku o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym oraz w uchwale nr 168 Rady Ministrów z dnia 28.05.1968 roku w sprawie wzorcowego statusu uzdrowiska. Ministerstwo Zdrowia
i Opieki Społecznej opracowało wykaz miejscowości uzdrowiskowych i miejscowości potencjalnie uzdrowiskowych. Zgodnie z nim na terenie obszaru funkcjonalnego „ZIELONE KARPATY" znajduje się 12 uzdrowisk i 5 miejscowości potencjalnie uzdrowiskowych. Uzdrowiska w w/w obszarze obejmują miejscowości:

województwo podkarpackie: Iwonicz Zdrój i Rymanów Zdrój (powiat krośnieński), Polańczyk (powiat bieszczadzki).
województwo małopolskie: Krynica, Muszyna, Piwniczna i Żegiestów

(powiat nowosądecki), Rabka i Szczawnica (powiat nowotarski), Wapienne i Wysowa (powiat gorlicki).

województwo śląskie: Ustroń (powiat cieszyński).

Miejscowości potencjalnie uzdrowiskowe w obszarze funkcjonalnym „ZIELONE KARPATY" zlokalizowane w województwie podkarpackim obejmują: Czarną i Rabe (powiat bieszczadzki) oraz Komańczę (powiat sanocki) i Lipę (powiat przemyski). W województwie małopolskim jest tylko jedna miejscowość potencjalnie uzdrowiskowa - Złockie w powiecie nowosądeckim, natomiast w powiecie śląskim nie ma żadnej.

Problem oczyszczania ścieków komunalnych w miejscowościach uzdrowiskowych nie jest prawidłowo rozwiązany, jedynie w Rymanowie Zdroju wszystkie ścieki komunalne są oczyszczane. W pozostałych miejscowościach uzdrowiskowych część ścieków komunalnych pozostaje bez oczyszczenia, natomiast nie są oczyszczane ścieki komunalne z terenu całej gminy Komańcza. Według danych GUS w 1998 roku łączna ilość nie oczyszczonych ścieków odprowadzanych z terenów uzdrowiskowych wynosiła 183 tys.m³ ale sytuacja powyższa uległa aktualnie zmianie z uwagi na oddanie do eksploatacji w 1999 roku mechaniczno-biologicznych oczyszczalni ścieków dla Rabki i Szczawnicy.

Na terenie uzdrowisk zlokalizowano 4 składowiska odpadów komunalnych o łącznej powierzchni 7 ha, na których w ciągu 1998 roku złożonych zostało 26,7 tys. ton odpadów komunalnych stałych i 29 tys.m³ odpadów komunalnych płynnych. Ponadto, w Piwnicznej w 1998 roku wytworzone zostało w jednostkach organizacyjnych ogółem 68,7 ton odpadów przemysłowych, z których większość wykorzystano (93,3%) a pozostałą niewielką ilość złożono na składowisku. Według stanu na koniec 1998 roku w Piwnicznej nagromadzone zostały na składowiskach 1551,4 tony odpadów przemysłowych. Brak danych statystycznych na temat ilości odpadów przemysłowych wytworzonych na terenie pozostałych uzdrowisk.

Na terenach uzdrowiskowych konieczna jest szczególna dbałość o stan czystości powietrza. Zagrożeniem jest zwykle duża koncentracja niskich emitorów, które przeważnie stanowią lokalne kotłownie węglowe i indywidualne paleniska domowe. Spalane bywają w nich również niektóre odpady komunalne stałe. W latach 1997-1998 prowadzono modernizację kotłowni poprzez zmianę paliwa stałego na paliwo gazowe, olej opałowy i energię elektryczną w obiektach położonych na terenach Parków Narodowych, Popradzkiego Parku Krajobrazowego oraz w ich otulinach a także miejscowościach o charakterze uzdrowiskowym województwa małopolskiego: Krynicy, Żegiestowie, Muszynie, Piwnicznej, Szczawnicy, Krościenku, Wysowej, Rabce i Zakopanem. Dużą szansą na poprawę jakości powietrza w tym rejonie jest również wykorzystanie na szeroką skalę źródeł geotermalnych. Aktualnie wykorzystywana jest energia otworu geotermalnego w Bańskiej k/Nowego Targu, z którego korzysta Białka Tatrzańska i kilka okolicznych wsi, a docelowo także Zakopane. W roku 1999 rozpoczęto działania zmierzające do zamiany kotłowni węglowych na gazowe w Polańczyku, w powiecie bieszczadzkim. Doprowadzono już gazociąg, aktualnie trwają prace nad budową kotłowni gazowych dla poszczególnych obiektów sanatoryjno - wczasowych.

Na obszarach ochrony uzdrowiskowej badana była w 1998 roku wielkość emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych do atmosfery. Badania prowadzone były metodą manualną, która obejmowała zanieczyszczenia podstawowe: pył zawieszony, dwutlenek siarki i dwutlenek azotu. Przeprowadzone badania wykazały, że stężenia średnioroczne pyłu nie przekraczały wartości dopuszczalnej. Stężenia średnioroczne dwutlenku azotu tylko w przypadku Ustronia przekraczały dopuszczalny poziom,
a w kilku miejscowościach uzdrowiskowych województwa małopolskiego ich poziom w stosunku do 1997 roku znacznie się obniżył. Stężenia dwutlenku siarki na obszarach ochrony uzdrowiskowej były stosunkowo niskie. Do grupy miejscowości o dużej skali zagrożenia środowiska emisją zanieczyszczeń z zakładów szczególnie uciążliwych należy uzdrowisko w Rymanowie. Na urządzeniach do redukcji zatrzymane zostało na terenie tego uzdrowiska jedynie 88,9% ogółu wytworzonych zanieczyszczeń pyłowych.

Województwo podkarpackie to region posiadający cenne walory przyrodnicze, krajobrazowe, kulturowe i turystyczne. Osobliwością tego terenu jest występowanie oprócz uzdrowisk, miejscowości stanowiących potencjalne uzdrowiska, których jest tutaj najwięcej w „ZIELONYCH KARPATACH." Cechą charakterystyczną tych obszarów jest swoisty mikroklimat oraz występowanie na ich terenie złóż wód leczniczych, które czynią je atrakcyjnymi dla prowadzenia leczenia uzdrowiskowego. Na miejscowości Czarna, Komańcza, Rabe i Lipa, zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 1974 roku rozciągnięte zostały niektóre przepisy
o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym, co stwarza prawne warunki do zabezpieczenia warunków środowiskowych i możliwości prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego.

Prowadzenie lecznictwa uzdrowiskowego, jak również funkcje turystyczne spełniane przez uzdrowiska wymagają szczególnej ochrony warunków naturalnych. Dlatego też tereny te należą do obszarów, na których na ogół nie odnotowuje się ponadnormatywnych zanieczyszczeń środowiska naturalnego.

Analiza porównawcza stężeń średniorocznych dwutlenku siarki, dwutlenku azotu i pyłu zawieszonego na obszarach w/w miejscowości uzdrowiskowych wykazała, że są to wartości znacznie niższe niż przewidują to normy określone dla obszarów ochrony uzdrowiskowej. Największy problem tych miejscowości to nie w pełni rozwiązana gospodarka wodno-ściekowa, co rzutuje w istotny sposób na jakość cieków wodnych znajdujących się na terenie miejscowości posiadających status uzdrowiska i ich najbliższych okolic.

Brak sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków w miejscowości Rabe. Dla Komańczy uruchomienie oczyszczalni ścieków ma nastąpić w 2000 roku.
W miejscowości Czarna oczyszczalnie ścieków mają jedynie istniejące ośrodki wypoczynkowe i osiedle leśne. Gmina Bircza, gdzie znajduje się miejscowość Lipa jest tylko w 70 % skanalizowana i ma najniższy wskaźnik zwodociągowania. Ponadto, na jej terenie eksploatowane jest składowisko komunalne o nieuregulowanym stanie formalno-prawnym.

Na terenie gminy Czarna funkcjonuje składowisko odpadów komunalnych
w obszarze chronionego krajobrazu a w obrębie gminy zlokalizowany jest magazyn przeterminowanych środków ochrony roślin.

Konieczne jest rozwiązanie problemów związanych z gospodarką wodno-ściekową i odpadami na terenach miejscowości potencjalnie uzdrowiskowych co jest niezbędne dla uzyskanie pełnego statusu uzdrowisk.

Województwo podkarpackie to region posiadający cenne walory przyrodnicze, krajobrazowe, kulturowe i turystyczne. Niezależnie od tych zalet osobliwością tego terenu jest występowanie miejscowości uzdrowiskowych lub stanowiących potencjalne uzdrowiska. Cechą charakterystyczną tych obszarów jest swoisty mikroklimat oraz występowanie na ich terenie złóż wód leczniczych, które czynią je atrakcyjnymi dla prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego.

W granicach województwa podkarpackiego znajduje się trzy uzdrowiska: dwa w powiecie krośnieńskim (Iwonicz Zdrój, Rymanów Zdrój) oraz jedno
w bieszczadzkim (Polańczyk). Obok nich funkcjonują cztery miejscowości potencjalnie uzdrowiskowe: dwie w powiecie bieszczadzkim (Czarna, Rabe), jedna
w sanockim (Komańcza) oraz jedna w przemyskim (Lipa).

Obszary uznane za uzdrowiskowe objęte są szczególną ochroną prawną w myśl ustawy z dnia 17.06.1966 r. o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym (Dz.U.Nr 23, poz. 150).

Na miejscowości Czarna, Komańcza, Rabe i Lipa, zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 12.04.1974r. (Dz.U. Nr 16, poz.84 z 1974r.), rozciągnięte zostały niektóre przepisy o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym, co stwarza prawne warunki do zabezpieczenia warunków środowiskowych i możliwość prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego.

Niewątpliwie prowadzenie lecznictwa uzdrowiskowego, jak również funkcje turystyczne spełniane przez uzdrowiska wymagają ochrony warunków naturalnych. Dlatego też tereny te należą do obszarów, na których na ogół nie odnotowuje się ponadnormatywnych zanieczyszczeń środowiska naturalnego. Są to jednak miejscowości, które nadal nie są skanalizowane oraz w pełni zwodociągowane.

CZARNA - miejscowość licząca około 885 mieszkańców, położona na wysokości około 500 m npm w Górach Sanocko-Turczańskich, u źródeł potoku Czarnego,
w obrębie trasy turystycznej, u zbiegu dwóch bieszczadzkich obwodnic. Pod względem przyrodniczym jest to Wschodniobeskidzki Obszar Chronionego Krajobrazu. Swymi początkami sięga XVI wieku, kiedy to została nadana przez Stanisława Kmitę Andrzejowi Turczyńskiemu. Obecnie jest siedzibą gminy. Zachodnia część Czarnej jest od 1951 r. wydzielona administracyjnie jako Czarna Dolna.

Klimat jest podgórski, o cechach kontynentalnych z korzystnymi warunkami nasłonecznienia i przewietrzenia terenu. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi około 6,5⁰C, średnia stycznia około -5⁰C, średnia lipca około 17⁰C. Klimat lokalny jest lekko bodźcowy i łagodny, dzięki osłonie od silnych wiatrów.

W Czarnej znajduje się najbardziej luksusowy w tym terenie ośrodek wczasowy należący do Sanockiego Zakładu Kopalnictwa Nafty i Gazu. Od 1936 r.
w południowej części Czarnej, na tyłach ośrodka wczasowego wydobywana jest ropa naftowa. Miejscowość jest atrakcyjna wypoczynkowo nie tylko z uwagi na dogodne punkty spacerowe, ale również ze względu na zasobność w wody mineralne wodorowo-węglanowo-wapniowe, sodowe, jodowe i siarczkowe. Do tej pory nie powstała jednak żadna baza uzdrowiskowa. Wodą mineralną napełniany jest basen kąpielowy w ośrodku „Nafty i Gazu". Od roku 1974 Czarna posiada status uzdrowiska.

Występowanie w Czarnej Górnej (w granicach administracyjnych miejscowości Czarna) wód o charakterze leczniczym stwierdzone zostało jeszcze przed II wojną światową. W wyniku badań wykryto w ponad 40 odwiertach bogactwo wód mineralnych i leczniczych różnych typów, zwłaszcza solanek jodowo-bromowych (podobnie jak w Iwoniczu Zdroju), szczaw słono-alkalicznych jodowo-bromowych (podobnie jak w Rymanowie Zdroju), szczaw wodoro-węglanowo-sodowych (pokrewnych wodom typu „Zuber" w Krynicy Zdroju), wód siarczkowych wodoro-węglanowo-wapniowo-magnezowych itp. Zasoby tych wód leczniczych są ogromne. Czarna ma udokumentowane zasoby tych wód w kategorii „C" o wydajności 2 m³/h. Przeprowadzono wiele analiz fizykochemicznych, potwierdzających zawartość składników stałych, anionów HCO₃, Cl, kationów Na⁺ i wiele innych. Badania nie zostały zakończone ze względu na brak środków, umożliwiających kompleksowe rozpoznanie całego złoża.

Szczególnie wielką wartość dla balneologii i produkcji zdrojowej ma obfite źródło wody typu krynickiego „Zubera", może ona bowiem służyć do kuracji pitnej na miejscu przy leczeniu chorób gastrologiczno-hepatologicznych oraz do produkcji
i eksploatacji butelkowej wody leczniczej i tabletek alkalicznych, pożądanych przez chorych przy leczeniu domowym.

Profile i wskazania lecznicze, ze względu na różnorodne typy wód mineralnych i klimat lokalny Czarnej, obejmują choroby urazowe i gośćcowe układu ruchu, choroby układu trawienia i choroby układu oddechowego. Proponuje się zorganizowanie tu uzdrowiska dla leczenia głównie młodzieży szkół średnich
i akademickich.

W 1995 roku wykonano pełną dokumentację geologiczną źródła nr 5, która zatwierdzona została decyzją Ministra Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych
w lutym 1996 roku. Pozostaje do rozwiązania sprawa ponownego przebadania wód
z pozostałych odwiertów, uzyskanie pozwolenia na eksploatację i wyszukanie inwestorów zainteresowanych eksploatacją i wykorzystaniem wód.

Naturalne wartości lecznicze, bogata szata roślinna, rozległe kompleksy leśne, bliskość Zbiornika Solińskiego oraz dogodne położenie Czarnej przy „obwodnicy bieszczadzkiej" (na przecięciu dużej i małej pętli), stanowiącej niejako „wypadową bramę" do południowo-wschodniej części Bieszczadów, stwarzają z niej potencjalne uzdrowisko i miejscowość wypoczynkowo-turystyczną.

Z zabytków kultury na uwagę zasługuje tutaj cerkiew parafialna p.w. św. Dymitra z 1834 r., obecnie kościół parafialny. Wewnątrz zachował się niekompletny ikonostas. Zachowało się również kilkanaście tradycyjnych drewnianych chałup, 9 przydrożnych krzyży i murowana kapliczka upamiętniająca zniesienie pańszczyzny
w 1848 r.

Gmina posiada dwa ujęcia wody: powierzchniowe i podziemne. Źródłem zaopatrzenia w wodę są także studnie przydomowe oraz zakładowe ujęcia wód podziemnych.

Na terenie gminy znajdują się dwie gminne mechaniczno-biologiczne oczyszczalnie ścieków: przy osiedlu Czarna-Kopalnia, o przepustowości 15 m³/d, uruchomiona w 1995 r. oraz przy osiedlu w Czarnej Górnej o przepustowości 25 m³/d. Oprócz wymienionych oczyszczalni w gminie funkcjonują 4 mechaniczno-biologiczne oczyszczalnie o łącznej przepustowości 111 m³/d, zlokalizowane w miejscowościach: Czarna i Żłobek. Są to obiekty niewielkie, uruchomione w latach 90-tych, stanowią odbiornik ścieków z ośrodków wypoczynkowych i osiedla leśnego.

W Czarnej zlokalizowany jest krajowy punkt badawczy sieci nadzoru nad jakością powietrza, monitorowany przez Państwową Inspekcję Sanitarną. Jak wynika
z przeprowadzonych badań, średnioroczne stężenia dwutlenku siarki, dwutlenku azotu i pyłu zawieszonego nie przekroczyły dopuszczalnych norm, a analizy kilkuletnie wykazują korzystne tendencje spadkowe.

Na terenie gminy od 1992 r. funkcjonuje składowisko odpadów komunalnych, usytuowane w miejscowości Lipie. Położone jest w granicach Wschodniobeskidzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. W 1998 r. na składowisko przyjęto 2030 m³ odpadów z terenu gminy. Wielkość ta, w porównaniu z rokiem 1997, wzrosła pięciokrotnie, co wiąże się z rozmieszczeniem większej ilości kontenerów na terenie gminy. Wody odciekowe ze składowiska oczyszczane są w mechaniczno-biologicznej oczyszczalni ścieków. Raz w roku wykonuje się analizy odcieków.

W obrębie gminy (m. Czarna) znajduje się jeden magazyn przeterminowanych środków ochrony roślin.

RABE - osada leśna Rabe leży w Bieszczadach, (gmina Baligród) na terenie zniszczonej całkowicie wsi, w malowniczej dolinie potoku Rabskiego, w odległości około 5 km od Baligrodu, na wysokości około 550 m npm. Teren jest górzysty, szczyty dochodzą do 1000 m npm, zalesiony. Obszar odznacza się wyjątkowo pięknym krajobrazem. Panuje tutaj klimat lokalny podgórski z cechami klimatu leśnego, łagodny, osłonięty od silnych wiatrów, o dużym nasłonecznieniu.

Otoczenie wsi Rabe posiada duże walory przyrodnicze. Położona jest w granicach Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego. W pobliżu znajdują się dwa rezerwaty przyrody: „Gołoborze" oraz „Cisy na Górze Jawor".

W rejonie wsi Rabe występują unikalne źródła wód mineralnych. Są to szczawy wodorowęglanowo-chlorowo-sodowe ze związkami arsenu. Stanowią one, wraz ze źródłami spotykanymi w Kudowie Zdroju, unikat balneologiczny nie tylko w skali krajowej, ale i europejskiej. Wody te mają dużą wartość leczniczą. Zasoby tych wód zostały udokumentowane, a wielkość eksploatacyjna określona na 15 m³/h. Wskazania lecznicze obejmują choroby układu oddechowego, narządów ruchu, reumatyczne i przemiany materii.

Atrakcyjne położenie w górzystej zalesionej okolicy, doskonały klimat oraz źródła wód mineralnych predysponują ten teren na uzdrowisko balneoklimatyczne. W latach 70-tych powstał projekt budowy uzdrowiska, w związku z tym Rabe otrzymało
w 1974 r. na wyrost status uzdrowiska. Do chwili obecnej nie udało się jednak zrealizować tych inwestycji. Projektowane uzdrowisko obejmowało otoczenie potoku Rabiańskiego, od miejscowosci Bystre, do kotliny u podnóża Chryszczatej.

Podstawowym źródłem zaopatrzenia w wodę mieszkańców gminy są indywidualne studnie oraz wodociągi zagrodowe i zakładowe, bazujące na zasobach wód podziemnych, głównie czwartorzędowych.

Gmina nie posiada kanalizacji sanitarnej. Brak jest zakładów przemysłowych emitujących ścieki do wód.

Na terenie gminy znajduje się jeden punkt obserwacyjny sieci krajowej, monitorowany przez Państwowy Instytut Geologiczny. Jest to punkt nr 151 Bystre Rabe, ujmowane są tutaj wody gruntowe w utworach kredowych, zwierciadło wód znajduje się na głębokości 2,5 m (wody płytkiego krążenia o swobodnym zwierciadle wody); pod względem użytkowania terenu położony jest na obszarze leśnym. Z badań przeprowadzonych w latach 1994-1998 wynika, że wody tego otworu charakteryzują się wysoką jakością. Zgodnie z klasyfikacją zaliczono je do klasy Ib, tj. klasy charakteryzującej wody podziemne o naturalnym składzie chemicznym, odpowiadające wodom przeznaczonym do celów pitnych i gospodarczych.

W gminie od 1991 r. funkcjonuje wysypisko komunalne, położone w miejscowości Stężnica, na granicy Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego. Od strony południowej i wschodniej wysypisko otaczają lasy, po stronie zachodniej w jarze przepływa potok bez nazwy. W 1998 r. na wysypisko przyjęto z terenu gminy Baligród 1530 m³ odpadów pochodzenia komunalnego.

KOMAŃCZA - duża wieś letniskowa licząca około 900 mieszkańców, siedziba gminy, położona na wysokości 455-490 m npm nad brzegiem rzeki Osławicy i jej lewobrzeżnym dopływem Barbarką (zlewnia Sanu), na pograniczu Bieszczadów
i Beskidu Niskiego. Pod względem przyrodniczym leży na Obszarze Chronionego Krajobrazu Beskidu Niskiego. W kierunku zachodnim rozciąga się Jaśliski Park Krajobrazowy, natomiast w kierunku południowo-wschodnim Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy. Ze względu na walory turystyczne okolicy (przez Komańczę biegnie szlak turystyczny pieszy zwany „Głównym Bieszczadzkim"), dogodne połączenia komunikacyjne (dobre połączenie kolejowe z uwagi na położenie na trasie Warszawa-Zagórz-Łupków oraz kołowe - droga Zagórz-Łupków), przejście graniczne w pobliskich Radoszycach, wyciąg narciarski, zabytki kultury, Komańcza ma wszelkie podstawy, by stać się dużym ośrodkiem ruchu turystycznego. Jak dotąd nie obserwuje się prężnego rozwoju infrastruktury turystycznej.

Ozdobą Komańczy jest gerckokatolicka cerkiew parafialna p.w. Opieki Matki Bożej zbudowana w 1802 r. Jest to jedna z trzech zachowanych cerkwi typu wschodniołemkowskiego. W starej części wsi zachowało się klikanaście tradycyjnych drewnianych chałup łemkowskich z przełomu XIX i XX wieku.

W Komańczy występują wody mineralne (siarczkowe), co wraz z korzystnym mikroklimatem stwarza warunki dla lecznictwa uzdrowiskowego. Od 1974 r. miejscowość ma formalny status uzdrowiska. Źródła wód mineralnych występują na północny wschód od miejscowości Komańcza, w kierunku wsi Jawornik. Są to wody słabo zmineralizowane, alkaliczne typu siarczkowo-wodorowęglanowo-sodowego
i stanowią bazę dla planowanego w obrębie gminy rozwoju lecznictwa sanatoryjnego Komańcza-Jawornik. Według dokumentacji hydrogeologicznej zasoby eksploatacyjne trzech głównych źródeł wynoszą od 5 do 20 l/min. Obecnie wody te nie są wykorzystywane z uwagi na brak stałych obiektów uzdrowiskowych przystosowanych do ich wykorzystania.

Profil leczniczy przyszłego uzdrowiska przewiduje leczenie układu oddechowego, kośćcowego, urazy układu ruchu, choroby kobiece, zawodowe i skórne. Pomimo, że projektowane uzdrowisko nie posiada statutu uzdrowiska, w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego gminy zaproponowano wokół niego strefy ochronne: A (bezpośredniego rozwoju uzdrowiska), B (ochrony sanitarnej), i C (ochrony klimatycznej).

W gminie źródłem zaopatrzenia ludności w wodę są ujęcia wód powierzchniowych oraz indywidualne studnie przydomowe.

Aktualnie gmina posiada pięć mechaniczno-biologicznych oczyszczalni ścieków w następujących miejscowościach: Czystogarb, Moszczaniec, Łupków, Szczawne i Rzepedź. Ogółem w 1998 roku siecią kanalizacji gminnej odprowadzono do wód powierzchniowych 115,8 tys. m³ ścieków oczyszczonych biologicznie.
W I półroczu 2000 roku przewidywane jest uruchomienie gminnej mechaniczno-biologicznej oczyszczalni ścieków w Komańczy. Aktualnie trwają prace przy budowie kanalizacji sanitarnej. Przepustowość oczyszczalni wynosi 182 m³/d, a odbiornikiem ścieków będzie rzeka Osławica. Do oczyszczalni planuje się dowożenie ścieków
z terenu miejscowości: Radoszyce, Czystogarb, Dołżyca.

Ponadto na terenie gminy funkcjonują trzy zakładowe mechaniczno-biologiczne oczyszczalnie ścieków. Są to obiekty niewielkie, o przepustowościach od 8 m³/d do 67 m³/d.

Badania rzeki Osławy prowadzone w ramach monitoringu regionalnego wykazały, że rzeka w zakresie wskaźników biogennych: fosforanów i fosforu ogólnego prowadziła wody II klasy czystości. Stan sanitarny górnego odcinka rzeki utrzymywał się na poziomie III klasy, w dalszym biegu Osława prowadziła wody pozaklasowe.

Badania wód podziemnych w ramach krajowej sieci monitoringowej realizowane przez Państwowy Instytut Geologiczny w gminie prowadzone są
w punkcie nr 396-Radoszyce położonym na obszarze nieużytków naturalnych, ujmującym wody źródliskowe w utworach trzeciorzędowych. Z badań przeprowadzonych w latach 1994-1998 wynika, że wody z tego otworu wyróżniają się wysoką jakością (klasa Ib).

W Komańczy zlokalizowane są dwa punkty badawcze monitoringu powietrza: w krajowej sieci nadzoru nad jakością powietrza na obszarach ochrony uzdrowiskowej badania prowadzi Państwowa Inspekcja Sanitarna, natomiast w sieci regionalnej do roku 1999 badania prowadziła Inspekcja Ochrony Środowiska. Analiza porównawcza poziomu zanieczyszczenia powietrza w latach 1994-1999 w Komańczy wskazuje, że począwszy od 1996 r. średnie stężenia roczne dwutlenku siarki i pyłu sukcesywnie ulegały zmniejszeniu lub utrzymywały się na zbliżonym poziomie. Szacuje się, że
w odniesieniu do roku 1996 stężenie roczne dwutlenku siarki zmniejszyło się o 49 %, natomiast dwutlenku azotu i pyłu odpowiednio o 13 % i o 43 %.

W gminie funkcjonuje komunalne składowisko położone w miejscowości Radoszyce, na terenach nieużytków rolnych. Eksploatację składowiska rozpoczęto
w 1995 r. Na składowisku deponowane są odpady z gminy Komańcza i Cisna. W 1998 r. na składowisko przyjęto 4360 m³ odpadów komunalnych. Gmina nie prowadzi badań mających na celu określenie wpływu składowiska na środowisko.

LIPA - niewielka wieś położona w gminie Bircza. Wraz z terenami przyległymi tworzy malowniczy krajobraz wyłaniający się z obszaru Parku Krajobrazowego Pogórza Przemyskiego, w granicach Karpat Zewnętrznych, na wys. od 320 do 360 m npm z nachyleniem w kierunku zachodnim. Przez miejscowość przepływa potok Lipka, który jest lewobrzeżnym dopływem Stupnicy. Lipa istniała już w 1436 r. wchodząc w skład dynowskich dóbr Kmitów. Mimo, iż wieś została poważnie zniszczona w czasie II wojny światowej to jednak zachowały się tutaj nieliczne zabytki, wśród których wymienić należy cerkiew drewnianą greckokatolicką pw. Św. Paraskewii, obecnie użytkowaną jako kościół rzymskokatolicki, kilka drewnianych chałup krytych strzechą oraz dwie murowane kapliczki. Przeważają tutaj tereny rolniczo-leśne z przewagą lasów. Obecnie planuje się utworzenie w jej okolicach rezerwatu „Lipa" o powierzchni 5,67 ha, w celu zachowania cennego starodrzewu dębowego.

Lipa jest miejscowością gdzie lato należy do najdłuższych w Polsce i trwa około 110 dni. Zimy trwają około 90 dni i należą do przeciętnych w Polsce.

I w Lipie i w jej okolicach nie ma zakładów przemysłowych, w związku z czym środowisko naturalne nie jest narażone na negatywne wpływy zanieczyszczeń.

W 1994 r. prowadzono badania kontrolne na potoku Lipka. W okolicach
m. Lipka zanotowano I klasę czystości wód, natomiast w części przyujściowej potok prowadził wody III klasy z uwagi na zanieczyszczenia bakteriologiczne.

Źródłem zaopatrzenia ludności w wodę są ujęcia wód podziemnych- gminne wodociągi zbiorowe zaopatrujące klika miejscowości jednocześnie oraz publiczne i indywidualne studnie. Gmina Bircza należy do tych, w których notuje się najniższy wskaźnik zwodociągowania. W Birczy funkcjonuje mechaniczno-biologiczna oczyszczalnia ścieków o przepustowości 250 m³/d. Miejscowość jest skanalizowana w 70 %.

W gminie zlokalizowane jest składowisko komunalne o nieuregulowanym stanie formalno-prawnym.

Oprócz wymienionych miejscowości potencjalnie uzdrowiskowych, dwie wsie położone w gminie Rymanów (powiat krośnieński) w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego zaprojektowane zostały jako uzdrowiskowo-leśne. Są to miejscowości: Rudawka Rymanowska i Tarnawka, położone w południowo-wschodniej części gminy Rymanów, na obszarze Beskidu Niskiego, na wysokości około 400 m npm, w dolinie rzeki Wisłok, kilka kilometrów powyżej zbiornika wodnego Besko w Sieniawie. Pod względem przyrodniczym jest to Obszar Chronionego Krajobrazu Beskidu Niskiego. Omawiany obszar charakteryzuje klimat podgórski, umiarkowanie ciepły, o średniej rocznej temperaturze 6-7^oC, bogaty w opady (850-900 mm). Potencjalny czas występowania pokrywy śnieżnej jest krótszy od 100 dni.

Rudawka Rymanowska jest małą osadą w przełomie doliny Wisłoka, w miejscu wsi łemkowskiej, powstałej w XVI wieku, a po II wojnie światowej wyludnionej.

Podczas poszukiwań ropy naftowej, w dolince potoku Połonyk, około 1 km od współczesnej zabudowy wsi w kierunku południowym, natrafiono na bogate źródła wód mineralnych siarczanowych, solanek jodowo-bromowych oraz wód termalnych średniozmineralizowanych o temperaturze do 40^oC.

Tarnawka - nieistniejąca wieś łemkowska w dolinie potoku Wisłoczek, wyludniona po II wojnie światowej.

RUDAWKA RYMANOWSKA - wieś o funkcji pastwiskowo-leśnej, leży w strefie występowania gazu i ropy naftowej.

powierzchnia w granicach administracyjnych - 276,97 ha

w tym: tereny zainwestowane- 11,99 ha

tereny użytków rolnych - 68,98 ha

tereny lasów - 176,93 ha

tereny inne - 19,07 ha

projektowana liczba ludności - 40 osób

W Rudawce Rymanowskiej znajduje się ośrodek wypoczynkowy KZGNiG w Krośnie

TARNAWKA - niezamieszkała wieś o funkcji pastwiskowo-łąkarskiej i leśnej, leży częściowo w strefie występowania gazu i ropy naftowej.

powierzchnia w granicach administracyjnych - 604,50 ha

w tym: tereny zainwestowane- 2,55 ha

tereny użytków rolnych - 42,39 ha

tereny lasów - 549,71 ha

tereny inne- 9,85 ha

W Tarnawce znajduje się pole namiotowe i stanica harcerska.

Tereny wsi Rudawka Rymanowska i Tarnawka są zarezerwowane pod projektowane centrum uzdrowiskowe. Postulowany obszar wymagać będzie specjalnych badań geologicznych i opracowania kompleksowego dotyczącego terenu planowanego uzdrowiska

Wprowadzenie zasad zrównoważonego rozwoju na obszarze funkcjonalnym „ZIELONE KARPATY" wymagać będzie określenia, a następnie przyjęcia do realizacji celów krótkoterminowych o zasięgu regionalnym. Należeć tu będą między innymi:

1. Tworzenie infrastruktury niezbędnej dla rozwoju ruchu turystycznego
z równoczesnym zachowaniem warunków ochrony zasobów przyrodniczych Bieszczadzkiego Parku Narodowego oraz Magurskiego Parku Narodowego.
2. Warunkiem rozwoju uzdrowisk i miejscowości potencjalnie uzdrowiskowych jest ich doinwestowanie w zakresie infrastruktury służącej ochronie środowiska, tj. budowa ujęć wód pitnych i leczniczych, kanalizacji i oczyszczalni ścieków, ekologicznych systemów grzewczych i porządkowanie gospodarki odpadami.
3. Utworzenie Turnickiego Parku Narodowego.
4. Zahamowanie procesów degradacji środowiska w Pienińskim Parku Narodowym
i Tatrzańskim Parku Narodowym.
5. Kontynuacja prac nad realizacją pełnego programu budowy oczyszczalni ścieków komunalnych i pochodzenia rolniczego w zlewni Wisłoki, Dunajca, górnej zlewni Sanu.
6. Podjęcie działań organizacyjnych i technicznych oraz stworzenie warunków do pozyskania środków na rzecz znaczącego ograniczenia emisji zanieczyszczeń do powietrza (źródła zostaną określone po zakończeniu inwentaryzacji).
7. Tworzenie warunków na rzecz poprawy infrastruktury służącej wykorzystaniu zbiornika Solina, w szczególności jego funkcji rekreacyjno-turystycznych.
8. Budowa zbiornika retencyjnego w Krempnej.
9. Wdrażanie programu zalesień gruntów porolnych i nieużytków, ze szczególnym uwzględnieniem terenów dawnych PGR.
10. Stworzenie szczegółowego programu realizacyjnego na rzecz utworzenia bazy dla potrzeb agroturystyki i turystyki kwalifikowanej.
11. Opracowanie i wdrażanie programu produkcji zdrowej żywności, jej dystrybucji oraz przetwórstwa i przechowalnictwa.
12. Opracowanie i wdrożenie monitoringu stanu środowiska wg jednolitych standardów.
13. Opracowanie i realizacja wspólnego „programu odpadowego" zuwzględnieniem gospodarki odpadami komunalnymi na obszarach chronionych i zagadnień transgranicznego przemieszczania odpadów przemysłowych.
14. Przygotowanie i realizacja programu edukacji ekologicznej, ukierunkowanego na społeczności lokalne oraz na potrzeby turystyki indywidualnej i zorganizowanej, szczególnie grup młodzieży.