Odpadami są wszystkie nie spożytkowane produkty pochodzące z bytowej i gospodarczej działalności człowieka. Charakter i wielkość wytwarzanych odpadów zależą przede wszystkim od poziomu życia ludności, konsumpcji dóbr materialnych, dostępności surowców i technologii produkcji oraz postępu technicznego i świadomości ekologicznej.

W związku z powyższym każdy nie zagospodarowany i nie mający określonego przeznaczenia produkt (surowiec, materiał, czy też produkt finalny) nabywa właściwości odpadu, natomiast każdy odpad staje się surowcem wtórnym z chwilą jego zagospodarowania. Każdy pozyskiwany, przetwarzany, składowany i przemieszczany przez człowieka materiał może być zasobem i produktem użytecznym lub odpadem o różnej uciążliwości dla otoczenia. Kwalifikowanie poszczególnych substancji do odpadów lub surowców jest determinowane przez technologie produkcji i systemy bytowo-gospodarcze na określonym terenie. Charakter, wielkość i uciążliwość wytwarzanych odpadów odzwierciedlają prawidłowość stosowanej technologii produkcji, gospodarki zasobami i konsumpcji dóbr materialnych. Nadmierne powstawanie odpadów jest przejawem nieprawidłowej gospodarki i należy dążyć do jego przezwyciężania, aby zapobiec degradacji środowiska. Stosowanie mało- i bezodpadowych technologii jest zasadniczym warunkiem rozwoju każdej produkcji. Minimalizacja masy wytwarzanych odpadów do poziomu zapewniającego równowagę surowcową, ekologiczną i sanitarną oraz ochrona środowiska przed ich uciążliwością jest możliwa po uzyskaniu niezbędnych informacji na temat:

• źródeł, warunków i ilości wytwarzanych odpadów,
• fizycznych, chemicznych i biologicznych właściwości odpadów,
• zagrożenia ekologicznego i toksykologicznego powstałymi odpadami,
• technologicznych i ekonomicznych możliwości wykorzystania odpadów w kierunku ich recyklingu,
• możliwości transformacji odpadów do postaci o mniejszej uciążliwości,
• przyrodniczo-technicznych uwarunkowań składowania odpadów.

W celu uporządkowania gospodarki odpadami i ochrony środowiska przed ich wpływem niezbędna jest klasyfikacja odpadów określająca genezę, właściwości, ekologiczną szkodliwość, użyteczność i masowość ich wytwarzania. Unia Europejska w latach 1993-1994 zatwierdziła Europejską Klasyfikację Odpadów oraz Europejski Katalog Odpadów. W dokumentach tych sklasyfikowano odpady, biorąc za podstawę warunki ich powstawania (źródło, pochodzenie), główne składniki oraz właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne.

Rozróżnia się:

• grupy - odpady o wspólnym pochodzeniu i wynikających stąd właściwościach (pierwsze dwie cyfry sześciocyfrowego kodu),
• podgrupy - odpady podobne pod względem głównych składników lub procesu produkcyjnego, w którym zostały wytworzone (trzecia i czwarta cyfra kodu),
• rodzaje - określające dokładniej niż podgrupy chemiczne, fizyczne i biologiczne właściwości odpadów (ostatnie dwie cyfry kodu).

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa do ustawy o odpadach, odpady zostały podzielone na 20 grup:

• 010000 - odpady powstające przy poszukiwaniu, wydobyciu i wzbogacaniu rud oraz innych surowców mineralnych,
  020000 - odpady z rolnictwa, sadownictwa, hodowli, rybołówstwa, leśnictwa oraz przetwórstwa żywności,
  030000 - odpady z przetwórstwa drewna oraz produkcji papieru, tektury, masy celulozowej, płyt i mebli,
• 040000 - odpady z przemysłu skórzanego i tekstylnego,
• 050000 - odpady z przeróbki ropy naftowej, oczyszczania gazu ziemnego oraz wysokotemperaturowej przeróbki węgla,
• 060000 - odpady z produkcji, przygotowania, obrotu i stosowania związków nieorganicznych,
• 070000 - odpady z przemysłu syntezy organicznej,
• 080000 - odpady z produkcji, przygotowania, obrotu i stosowania powłok ochronnych (farb, lakierów, emalii ceramicznych), kitu, klejów, szczeliw i farb drukarskich,
• 090000 - odpady z przemysłu fotograficznego,
• 100000 - odpady nieorganiczne z procesów termicznych,
• 110000 - odpady nieorganiczne z przygotowania powierzchni i powlekania metali oraz z procesów hydrometalurgii metali nieżelaznych,
• 120000 - odpady z formowania i powierzchniowej obróbki metali i tworzyw sztucznych,
• 130000- oleje odpadowe (z wyłączeniem olejów jadalnych oraz odpadów z grupy 050000 i 120000),
• 140000 - odpady rozpuszczalników organicznych (z wyłączeniem odpadów z grupy 070000 i 080000),
• 150000 - odpady opakowań, sorbentów, tkanin, materiałów filtracyjnych i ochronnych nie ujęte w innych grupach,
• 160000 - odpady różne, nie ujęte w innych grupach,
• 170000 - odpady z budowy, remontów i demontażu obiektów budowlanych i drogowych,
• 180000 - odpady z działalności służb medycznych i weterynaryjnych oraz związanych z nimi badań,
• 190000 - odpady z urządzeń do likwidacji i neutralizacji odpadów oraz oczyszczania ścieków i gospodarki wodnej,
• 200000 - odpady komunalne.

Dla zidentyfikowania odpadów najgroźniejszych pochodzenia przemysłowego oraz takich, które sami wytwarzamy w gospodarstwach domowych, wprowadzono dwie definicje ustawowe.

Odpady komunalne (stałe i ciekłe) powstają w gospodarstwach domowych, w obiektach użyteczności publicznej i obsługi ludności. Są to także nieczystości gromadzone w zbiornikach bezodpływowych, porzucone wraki pojazdów mechanicznych oraz odpady uliczne, z wyjątkiem odpadów niebezpiecznych z zakładów opieki zdrowotnej i zakładów weterynaryjnych.

Odpady niebezpieczne, które ze względu na swoje pochodzenie, skład chemiczny, biologiczny, inne właściwości i okoliczności stanowią zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi albo dla ekosystemu. Do odpadów niebezpiecznych, z którymi najczęściej mamy do czynienia w życiu codziennym są zaliczane przede wszystkim: zużyte (przepracowane) oleje i smary, przeterminowane tłuszcze, wycieki paliw płynnych, odpadowe lakiery, żywice, rozpuszczalniki, kwasy, alkalia, detergenty, pestycydy i inne chemiczne środki ochrony roślin, przeterminowane leki i kosmetyki, baterie i akumulatory, lampy fluorescencyjne i inne odpady zawierające rtęć oraz metale ciężkie, ponadto aerozole oraz urządzenia i wyroby zawierające freon lub azbest, jak również odpady z zakładów opieki zdrowotnej.

Pod względem rodzaju zagrożenia dla otoczenia w czasie załadunku, przewozu i wyładunku, materiały niebezpieczne dzielą się na następujące klasy:

klasa 1 - materiały i przedmioty wybuchowe,
klasa 2 - gazy sprężone, skroplone lub rozpuszczone pod ciśnieniem,
klasa 3 - materiały ciekłe zapalne,
klasa 4.1 - materiały stałe zapalne,
klasa 4.2 - materiały samozapalne,
klasa 4.3 - materiały wytwarzające w zetknięciu z wodą gazy zapalne,
klasa 5.1 - materiały utleniające,
klasa 5.2 - nadtlenki organiczne,
klasa 6.1 - materiały trujące,
klasa 6.2 - materiały zakaźne,
klasa 7 - materiały promieniotwórcze,
klasa 8 - materiały żrące,
klasa 9 - różne materiały i przedmioty niebezpieczne.

Klasy 1, 2 i 7 są klasami ograniczonymi (limitatywnymi), tzn. do przewozu drogowego są dopuszczone tylko te materiały, które są imiennie w nich wymienione; inne nie wymienione materiały niebezpieczne, nie mogą być przewożone. Natomiast klasy 3, 4.1, 4.2, 4.3, 5.1, 5.2, 6.1, 6.2, 8 i 9 są klasami nieograniczonymi, tzn. ich pozycje określone w tytule klas i w nich wymienione imiennie są dopuszczone do przewozu drogowego na warunkach określonych w tych klasach. Materiały nie wymienione imiennie w klasach 1 do 9 oraz tzw. materiały inaczej nie określone (i.n.o.) mogą być przewożone tylko za zezwoleniem Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej.

Do zasadniczych niekorzystnych cech odpadów, które są konieczne do uwzględniania przy projektowaniu systemów ich recyklingu i unieszkodliwiania należą:

• znaczna zmienność ilościowo-jakościowa w cyklu wieloletnim, rocznym i tygodniowym,

• duża niejednorodność składu surowcowego (morfologicznego) i chemicznego odpadów stałych, zarówno w postaci mieszanej (bez selektywnej zbiórki), jak i pozostałości po selektywnej zbiórce lub mechanicznym sortowaniu.

• potencjalne zagrożenie zakażeniem (higieniczno-sanitarne) związane z obecnością mikroorganizmów chorobotwórczych w:

- mieszanych odpadach komunalnych,
- selektywnie gromadzonej frakcji mokrej lub w odpadach kuchennych,
- ciekłych odpadach komunalnych (z osadników gnilnych, w osadach ściekowych i innych odpadach z oczyszczalni ścieków),

• niestabilność, podatność na gnicie i wydzielanie uciążliwych odorów frakcji organicznej (mokrej) zawartej w odpadach, tak w miejscu powstawania, gromadzenia, jak i podczas utylizacji lub unieszkodliwiania,

•  obecność odpadów niebezpiecznych,

•  zanieczyszczenie poszczególnych składników odpadów komunalnych substancjami niebezpiecznymi organicznymi i nieorganicznymi (głównie metalami ciężkimi). Ostatnia z wyżej wymienionych cech wynika przede wszystkim z niskiej jakości materiałów stosowanych w gospodarce, niskiego stopnia przetworzenia i oczyszczenia surowców, przestarzałych technologii produkcji, zanieczyszczenia środowiska w Polsce, głównie wskutek emisji przemysłowych pyłów i gazów do powietrza atmosferycznego i gleb (opad pyłów).

Badania jakości i ilości odpadów

W Polsce istnieją branżowe normy poboru i przechowywania prób odpadów oraz przygotowania ich do analizy (np. BN-87/9103-03 oraz -04 i inne). W toku tego typu badań najczęściej oznaczane są wskaźniki: nagromadzenia odpadów, składu grupowego (rodzajowy i morfologiczny głównie: wilgotność i sucha masa), właściwości paliwowych (ciepło spalania), właściwości nawozowych.

Najważniejszym, a zarazem najtrudniejszym, zadaniem jest pobór miarodajnej próby odpadów. Ponieważ wymieszanie odpadów stałych do poboru próby - tak jak to się chociażby robi z odpadami ciekłymi - nie może mieć miejsca, trzeba stosować sortowanie ręczne dużych porcji odpadów (np. całej zawartości śmieciarki w zwykły dzień z typowego kursu). Sortowanie odpadów w trakcie poboru próby wykonuje się ręcznie. W powszechnie przyjętej praktyce większą masę odpadów - np. cały ładunek śmieciarki - dzieli się na cztery części. Jedną z części ponownie dzielona jest cztery, aż otrzymana próba będzie miała masę ok. 100 kg. Ważne jest, by wybierać „przypadkową" ćwiartkę - bez względu na jej wygląd i wydzielające się zapachy.

Sortowanie polega na wybieraniu odpadów morfologicznie podobnych, np. papieru z tekturą szkła, metali itp. Następnie w pudłach sortuje się poszczególne materiały, ważąc je oraz określając ich objętość, wilgotność, ciepło spalania oraz zawartość tzw. suchej masy. Badania składu odpadów powinno się wykonywać ciągle, nie tylko w fazie projektowania. Celem ciągłego badania jest uchwycenie zmian, które wpłyną na ekonomię np. recyklingu, transportu bądź planowania nowych wysypisk itp. Należy bowiem brać pod uwagę fakt, że w zależności od lokalizacji, stopnia gospodarki, dostawy gazu bądź jej braku, rodzaju mieszkalnictwa itp. Rozbieżności jakościowe i ilościowe w ocenie wskaźników nagromadzenia i składu grupowego odpadów mogą być bardzo duże (nawet rzędu 300%). Ponieważ masa różnych frakcji odpadów jest zmienna, zależna od sezonu, lokalizacji, okresu magazynowania, należy z wielką ostrożnością podchodzić do obliczeń nie popartych badaniami w terenie. Przykładowo odpady wystawiane przed dom, bez ugniatania, mają przeciętną gęstość nasypową rzędu 150-f300 kg/m3. Gęstość odpadów w samochodzie-śmieciarce z ugniataniem waha się między 350 a 500 kg/m" - typowo 400 kg/m. Wilgotność jest szczególnie ważnym parametrem w odniesieniu do odpadów kierowanych do spalarni lub na składowisko. W pierwszym przypadku wilgotność znacznie wpływa na odzysk ciepła, a w drugim - na stopień zagęszczania.

Na podstawie:

Ekologistyka - Z. Korzeń